Stelling week 49: zelfregulering werkt niet, regels wel
Elke week formuleert Regelzucht een uit het leven gegrepen stelling, onder auspiciën van het ministerie van Onzinnige Regels. De stelling van deze week luidt: Zelfregulering werkt niet, regels wel. Een paar voorbeelden: de bouwbranche, de onmacht van de Code Tabaksblatt, of de AFM die zelfregulering inwisselt voor strikte controle en handhaving. U wordt nadrukkelijk verzocht om – zelfregulerend! – te reageren.
Eén van de zegeningen van het ‘polderen’ is volgens velen de zogenaamde zelfregulering. Waarom strikte controle of nog strakkere regels als branches, bedrijven of instellingen zichzelf in toom houden? Controle is altijd lastig en arbeidsintensief, regels vereisen handhaving wat in de prakrijk maar al te vaak een wassen neus blijkt, terwijl zelfregulering appelleert aan iets edels. Zeg maar ‘noblesse oblige’. Een schitterende win-win-situatie, mooier kun je het bijna niet krijgen.
Maar of het nu komt door de huidige maatschappelijke transparantie, of omdat adeldom is ons land al eeuwen is uitgebannen, feit is dat zelfregulering niet werkt. En vermoedelijk ook nooit heeft gewerkt, maar dat wisten we toen nog niet. De roep om strengere regels en strikte handhaving is op dit moment niet af te doen als ‘Pavlov-reactie’. Eerder kun je de getroffen branches en bedrijven betrappen op de automatische Pavlov-piloot. ‘Dit zijn uitzonderingen die slechts de regel bevestigen.’ ‘Deze gang van zaken is niet kenmerkend voor onze branche.’ ‘U heeft hier te maken met mineure excessen die buitenproportioneel worden uitvergroot.’ En het ultieme argument: ‘Laat de markt nou maar zijn werk doen.’
Waar belangen botsen, zijn regels noodzakelijk. Waar eigenbelangen botsen op algemene belangen of andere eigenbelangen, zijn nog striktere regels noodzakelijk. Marktwerking leidt tot een jungle waar botte macht en subtiele invloed de strijd aangaan met wat we maar even de maatschappij noemen. Een guerrillaoorlog waarin de broodnodige samenhang en binding de spreekwoordelijke eerste slachtoffers zijn. Een nieuwe vorm van het ‘survival of the fittest’ waarbij een vernislaagje aan beschaving iedereen moet doen geloven dat we verkeren in een zeer hoge staat van civilisatie.
De uitwassen van deze bijzondere staat van civilisatie zijn genoegzaam bekend: de bouwfraude, zelfverrijking in alle sectoren die grenst aan het onbetamelijke, het gemodder in de financiële wereld om te komen tot iets dat lijkt op een zekere bescherming van argeloze klanten, ondernemingen die de Code Tabaksblatt (corporate governance, ofwel behoorlijk ondernemingsbestuur) publiekelijk een perfect staaltje van zelfregulering noemen maar er zich vervolgens niet aan wensen te conformeren, achterkamertjespolitiek, enzovoort. Het doet denken aan een verdeel en heers politiek waar menig Romeins keizer zijn vingers bij zou aflikken. Temeer omdat het geen uitwassen zijn. De bouwbranche heeft zijn schuld afgekocht en lijkt verder op oude voet door te gaan, ondanks breed verzet lijkt niemand van zins zijn eigen topinkomen te matigen, de AFM (Autoriteit Financiële Markten) heeft aangekondigd nu toch echt actie te gaan ondernemen, en de politiek, ach ja, de politiek. Verworden tot een instrument van machtige en buitengewoon professionele lobbyorganen mogen ze aan het volk verkondigen dat eigenbelangen feitelijk algemene belangen zijn.
Zelfregulering doet een beetje denken aan het geven van verantwoordelijkheid aan kinderen die daar nog te jong voor zijn. ‘Jan, hier heb je vijf zakken snoep, maar dat is wel voor de hele maand hoor.’ Natuurlijk. Twee dagen later is alles op. Het kind misselijk, en de ouders een illusie armer.
Met de stelling kan ik verrassend genoeg niet uit de voeten. Eigenlijk vind ik dat alles goed geregeld moet zijn. Heel paradoxaal brengt deze stelling mij aan het twijfelen. De onderwbouwing van de stelling rammelt namelijk. Vandaar dat ik een persoonlijke strijd beland bent. De associatie met ons civilisatieproces is hier een mooi voorbeeld van. Het is nl. juist andersom: de vele regelgeving is een markering van de fase, waarin we richting verval koersen. Nog meer regelgeving versnelt onze reis richting verval. U noemt gericnschattend de term doorpolderen, maar dat is nog vele malen beter dan doorregelen. Ik zie zelfregulering als de enige manier om weer respectvol naar onzelf te kunnen kijken. Mooi dat u mij de ogen, weliswaar onbedoeld, geopend heeft. Bedankt daarvoor. Karel.
Heer Nootenboom. Civilisatie gaat, helaas zou ik bijna zeggen, hand in hand met organisatie. En organisatie is een anonieme entiteit die bijeen wordt gehouden door een set aan regels. Die regels mag je ook afspraken noemen, zolang het maar regels zijn. En geen afspraken, want daar wordt te gemakkelijk de hand mee gelicht (op het moment dat je een afspraak op papier zet, is het weer een regel waar consequenties aan verbonden zijn, dus paradoxaal genoeg geen afspraak). Zelfregulering is een typische afspraak, die en passant van binnenuit de organisatie uitholt, en daarmee de staat van civilisatie aantaast, en reduceert.
Deze stelling slaat de plank mis. We hebben hier te maken met de paradox dat dwang en regels juist nodig zijn om tot een betere zelforganisatie en meer eigen verantwoordelijkheid te komen. De stelling zou moeten luiden: Goede sturing leidt tot meer eigen verantwoordelijkheid. Goed betekent in dit verband lang niet altijd meer sturing; het betekent wel duidelijke en soms zelfs zeer ferme sturing. Hier ontbreekt het vaak aan in onze organisaties. Duidelijke kaders blijken nodig om de eigen verantwoordelijkheid te laten groeien. Vrijheid in gebondenheid, nietwaar!
De relatie met het civilisatieproces en met het opvoedingsproces van kinderen in de toelichting is interessant. Bij het snoepvoorbeeld zien we ook hoe het werkt. Een kind eet zich wellicht ziek aan snoep maar de meeste volwassenen hebben geleerd door dwang, disciplinering en ‘misselijkheid’ zich te beperken ook al kunnen ze zich elke dag vele zakken snoep veroorloven. Ze kunnen hun tijd en energie wel beter gebruiken!
Tot slot: Is de stelling niet een grap? De site ‘Regelzucht’ staat vol met voorbeelden hoe regels de creativiteit verstikken, hoe mensen murw en cynisch gemaakt worden en hoe vakmanschap en motivatie eronder lijden.
Willem. Ik zou het graag met je eens zijn, maar de praktijk wijst anders uit. Zelfs als iedereen het roerend met elkaar eens is, in het geval Tabaksblatt, wenst men zich toch niet aan de zelfopgelegde regels te houden. We komen er sowieso achter dat al die vrijheid tot alles leidt, behalve zelf opgelegde gebondenheid. Regels blijken er altijd voor anderen te zijn, zelf zijn we altijd de spreekwoordelijke uitzondering. Of, zolas kinderen altijd plegen te zeggen: ‘ja maar…..’
Pierre. Tja, ‘oud’ gedrag en routines zijn hardnekkig. Aan vrijblevende voornemens en ‘braaftaal’ hebben we niets. Positieve en negatieve sancties zijn vaak onontbeerlijk om gedrag te veranderen. Het aangehaalde opvoedingsproces is daar een sprekend voorbeeld van. Zondere disciplinering geen discipline!
Waren het maar alleen kinderen, die zich bedienen van:”Ja, maar”. Ik hou anderen af en toe voor dat “ja, maar…”, eigenlijk betekent: “nee, want…”. En daar zit in ieder geval een belangrijke kern als het gaat over regels en die wel of niet volgen.
Regels werken inderdaad … of niet.
Zelfregulering ook … of evenmin.
In beide gevallen werkt het alleen maar als het van binnen komt en dan vaak omdat het nut of de noodzaak wordt gezien.
Sterker nog: eigenlijk is het zich houden aan regels, alsook het zich niet houden aan regels gewoon een vorm van zelfregulering. Zo ook is zelfregulering toch de ultieme vorm van regels toepassen?
- Dus, ja paradoxaal? …nogal.
- Zelfregulatie de uitholling van de organisatie? Misschien wordt de organisatie op die wijze juist gevormd. Want de regels doen dat op zich in ieder geval niet.
- En sancties zijn prima als ze duidelijk in relatie staan tot het te bereiken doel en ook als zodanig worden begrepen, en ook geaccepteerd. Als dat ontbreekt dan leert een kind ook zonder dat echt wel (is het niet na drie keer, dan wel na vier keer) dat het gewoon niet handig is die zak in een keer te verwerken.
En voor je het weet zit je dan bij de zoveelste reorganisatie in bedrijf X, waarbij weer een nieuwe set regels wordt bedacht als ultieme vorm van cultuurverandering, waarbij de zelfregulering aan de top weer te veel ruimte heeft gekregen.