De eerste avond dat twee agenten van de afdeling zware criminaliteit me kwamen uithoren, vond ik het nog wel vermakelijk. De tweede avond wat beklemmend. De derde avond begreep ik dat het nog jaren door kon gaan doordat ik mijn onschuld onmogelijk kon bewijzen. Alles waarvan ik dacht dat het mij vrij pleitte, bleek tegen mij te werken. En dus ben ik, theoretisch tot op de dag van vandaag, verdachte van de bomaanslag op het Ministerie van Sociale Zaken van 1993. (Klik op figuur voor vergroting.)

Ik bezocht er destijds vaak de bibliotheek. Ten tijde van de aanslag was ik in Griekenland – dat kon ik bewijzen. Maar dat maakte mij slechts meer verdacht. Het brein achter de aanslag ging op het moment suprème natuurlijk het land uit en liet een knechtje het klusje klaren. Ook het feit dat ik bij een intens braaf onderzoeksbureau werkte, intensiveerde de verdenking. Zo’n keurig bureau was een perfecte dekmantel. Dat ik nog geen rotje durf af te steken maakte ook geen indruk.

Aan het eind van de derde avond waren de vragen op. Maar als er binnenkort een bom ontplofte in de plaats waar ik werkte, wisten ze mij te vinden. Voor het eerst van mijn leven was ik zielsdankbaar dat ik in een rechtsstaat leefde. Ze konden mij nog weken verhoren, maar vanwege mijn onschuld zou het daar altijd bij blijven. Ze zouden mij nooit chanteren, martelen of gevangen nemen.

Tegen eventuele bedreiging van die vrijheid moeten we vechten. Net als tegen bedreiging van onze privacy. Dat er mensen ongevraagd en zonder toestemming je huis binnenlopen. Dat ze blootfoto’s van je op internet zetten. Dat je telefoongesprekken worden afgeluisterd. Het gebeurt allemaal niet gauw, maar als het gebeurt, is het een aantasting van je privacy.

Maar dat wordt geregistreerd en tijdelijk opgeslagen dat ik ergens loop, rijd, of bel of surf op internet, wat is daar nu zo privé aan? Dat heeft niets met privacy te maken. Dat gaat om anonimiteit. Anonimiteitbescherming is het betere woord. Privacy heeft betrekking op je priveleven. Anonimiteit gaat over je ongezien en onopgemerkt bewegen in de (semi)publieke ruimte. Anonimiteit is soms prettig maar geen grondrecht. Privacy wel. Privacyschermers zouden zich druk moeten maken om echte privacyschending. Om verpleeghuisbewoners bijvoorbeeld die op de wc worden achtergelaten met de deur open, terwijl bezoekers langslopen.

Het grote spookbeeld van privacybeschermers – beter anonimiteitbeschermers genoemd – is dat de overheid van alles met je gegevens kan doen. Maar dat gebeurt alleen in een samenleving zonder fatsoenlijke rechtstaat. Waar geheime diensten zonder toestemming of legitimatie telefoons aftappen, de beller in een politiecel gooien en hem gaan chanteren met de inhoud van het telefoontje. In zo’n samenleving vallen anonimiteitbescherming en privacybescherming inderdaad samen. In zo’n samenleving moet anonimiteit met hand en tand beschermd worden omdat anders de privacy te grabbel wordt gegooid.

Maar in zo’n samenleving leven we niet. Het zou natuurlijk kunnen dat we daar ooit in belanden. In een dictatuur dus. Maar dan hebben we niks aan de zo zorgvuldig bewaakte anonimiteit. Want het eerste wat een regering dan zal doen, is die privacybeschermende wetten afschaffen opdat ze ons alsnog kan afluisteren, chanteren en martelen.

In onze samenleving gebeurt er niks engs met onze gegevens. Wel moeten we er voor waken dat dit zo blijft. Redmar Kooistra vind het heel erg dat hij door de politie een avond is verhoord vanwege een mobiel telefoontje in de trein in de omgeving een inbraak en autodiefstal (Forum 15 mei). Wat is daar zo erg aan? Het wezen van een rechtsstaat is dat je nooit vervolgd kunt worden voor iets waarvan niet is bewezen dat je het gedaan hebt. Als er aanleiding toe was geweest hadden ook huiszoeking of een DNA-test kunnen volgen, klaagt Kooistra. Wat is daar nu zo rampzalig aan?

Of die extra gegevens de veiligheid ten goede komen, is een andere vraag. In Engeland lijken de vele camera’s weinig effect te sorteren. Opslag en controle kosten wel veel geld. Maar met privacy heeft dat alles niets te maken. Ook vrezen anonimiteitsbeschermers dat er meer onterechte veroordelingen plaatsvinden. Dat kan, maar er ontstaat ook meer bewijs dat je ergens niet was, iemand nooit gebeld hebt en dat het niet jouw DNA was. Mijn ervaring geeft aan dat onschuld bewijzen moeilijk is, maar dat is schuld bewijzen ook.

Bescherming van privacy en de rechtsstaat zijn cruciaal, maar met anonimiteitbescherming hebben die bar weinig te maken.