Klassenkloof is angstaanjagend
Populisten hebben geen verheffingsagenda. De PVV wil niemand opvoeden, ontwikkelen, verrijken of bevrijden. ‘Dag buurman, ik ben lid van de geestelijke elite, ik kom leiding nemen over uw leven, want u kunt uw emotionele laag-bij-de-grondse gedachten niet goed ordenen. U laat zich meeslepen door emoties en misleiden door populisten en commerciële media. U hebt een scholing nodig in gevoelsascese. Een van uw geest.’
Deze Olivier B. Bommel-achtige boodschap ontleen ik aan het pamflet Populisme als politiek drijfzand van Anton Zijderveld. Volgens Zijderveld ‘moet een geestelijke aristocratie de leiding nemen’ (p. 100). Nodig is een ‘systematische intellectualisering van de burgers, een scholing in gevoelsascese’, en een ‘aristocratie van de geest’ (p. 99).
Natuurlijk moet dat niet zoals hierboven. Het moet vast verdekter en subtieler. De elite moet leiding nemen, maar zonder zich boven het volk te stellen. Het volk moet tegenwoordig immers helemaal niets hebben van betweters en bovenstellers. Sodemieter op met je adviezen en je gevoelsascese. De enige leider die het volk nog accepteert, is de leider die ‘zegt wat ik denk’, die woorden geeft aan wat het volk voelt.
Zijderveld adresseert hiermee wel het probleem waarmee ik mijn column vorige week eindigde: dat er vrijwel geen verticale bindingen meer zijn tussen de klassen. Er is nauwelijks contact meer tussen de hoger- en de lageropgeleiden. Dat lageropgeleiden globalisering voornamelijk als bedreigend ervaren, vanwege concurrentie met India of illegale onderhuur en dus overlast van Polen, dringt moeilijk tot hogeropgeleiden door. Voor hogeropgeleiden is globalisering verrijkend: het biedt hen kansen voor contacten en banen buiten eigen land. Zo ontstaat een kloof tussen hogeropgeleide kosmopolieten en lageropgeleide nationalisten.
Door het ontbreken van verticale bindingen blijven wederzijdse leerprocessen uit. De elite ontbeert eerstehands verhalen over deze schaduwzijden van globalisering. Lageropgeleiden ontberen contacten en rolmodellen die hen hogerop kunnen helpen. Populisme is hiervoor geen oplossing, maar is zelf uitdrukking van dit probleem. Populisten hebben geen verheffingsagenda. De PVV wil niemand opvoeden, ontwikkelen, verrijken of bevrijden.
De PVV wil alleen sommige mensen hun plaats wijzen, de mond snoeren, bonussen afhandig maken of uit het land verjagen. Dat onderscheidt populistische partijen van traditionele partijen, die wel een verheffingsagenda hadden. De nu massaal voor populisten ingewisselde PvdA voorop.
De andere partijen zijn over verheffing aarzelend geworden – de PvdA wederom voorop. Begrijpelijk, want verheffing is moeilijker geworden. Zelfs als je hem meer symmetrisch maakt en dus claimt dat de hogere klasse ook van de lagere te leren heeft. Want wie gelooft nog dat hij iets van een ander te leren heeft? Daarbij heeft de elite nog maar weinig gezag, doordat zij voortdurend als grote graaiers in het nieuws komen.
Veel meer dan de kloof tussen burgers en politiek moet de kloof tussen de klassen ons zorgen baren. De inkomensverschillen zijn enorm toegenomen, de lagere klassen zijn nog nauwelijks in de politiek vertegenwoordigd en er is tussen de klassen nog nauwelijks contact. Politieke partijen, vakbonden en kerken waren ooit de belangrijkste organisaties die dat contact vormgaven.
Hun ledentallen zijn gedecimeerd. De politieke elite is een in zichzelf gekeerd gezelschap geworden. Een PvdA-Kamerlid heeft meer gemeen met een Kamerlid van enige andere partij dan met een PvdA-stemmer uit het achterland. Alleen de SP en de Leefbaren hebben nog verticale bindingen. En uitvoerende professionals als onderwijzers en hulpverleners natuurlijk.
Wat te doen? Allereerst de weinige bestaande pogingen tot overbrugging van de klassenkloof prijzen en koesteren. Zoals bijvoorbeeld het bouwen van duurdere woningen in armere buurten. Gemengd wonen leidt op zich niet tot gemengd leven: contact moet georganiseerd worden.
Waar dat gebeurt, bijvoorbeeld door hogeropgeleiden als mentor in te zetten, gaat het vaak goed. Ook gemengde scholen zijn een schaarse, waardevolle poging. De discussie daarover concentreert zich op etniciteit, maar het gaat natuurlijk ook over klasse.
Maar er moet meer gebeuren. Alle hogeropgeleiden eens in de vijf jaar een paar maanden op maatschappelijke stage? Jongeren een tijdje van gezin laten ruilen, zoals in het tv-programma Puberrruil? Gratis sporten en muziek maken voor iedereen? Samen zingen of in een bandje spelen verbindt immers meer dan samen concurreren om de hoogste Citoscore. Betere ideeën zijn welkom.
Klinkt tegenstrijdig: democratie is een bedreiging voor de vrijheid. Daarmee wil ik niet zeggen dat democratie slecht is, daar waar echter de democratisering te ver is doorgeschoten zien we dat het steeds vaker ontaard in ‘tirannie door de meerderheid’. Democratie baseert op de misvatting dat we allemaal hetzelfde moeten/willen, de helft plus één maakt uit wat goed is voor de andere helft. Van echte keuzevrijheid is dan ook steeds minder sprake, dat we in Nederland bijvoorbeeld keuze hebben uit welgeteld één zorgstelsel staat gelijk aan met zijn allen verplicht boodschappen moeten doen bij de AH, en wat hebben we smalend gelachen over het Oostblok waar ze allemaal in dezelfde Lada rond reden… De steeds verder voortschrijdende democratisering heeft gezorgd voor een politiek systeem dat de oren laat hangen naar ‘de stem van het volk’, niet zelden worden de rijkste en best georganiseerde vertegenwoordigers van minderheidsbelangen (of beter: eigen belangen) het best gehoord. Andersom wordt het volk – dat steeds meer het gevoel krijgt niet meer mee te tellen – steeds ontvankelijker voor politici die behoudens hard kunnen schreeuwen, inhoudelijk niets te bieden hebben en die al zeker niet gebaat zijn bij het waarborgen van de belangen van de verliezers van het democratische spel (de andere helft minus één, al dan niet versnipperd in weer verschillende groepen). Hoe ironisch is het om te constateren dat de eerste stappen op weg naar het waarborgen van dergelijke belangen eeuwen geleden gezet werden door de landadel van Groot Brittannië, die het misbruik maken van autocratische macht door monarchen aan banden legden. Het resultaat was de ‘Magna Carta‘ in 1215 door koning John op papier gezet en in feite de eerste geschreven voorloper van de eerste grondwet ter wereld die in 1787 werd aangenomen in de VS. Vrijheid wordt geregeld in wetten en regels die minderheidsbelangen waarborgen. Vrijheid ligt besloten in de geest van het constitutioneel liberalisme, niet in democratie. Vrijheid is vooral ook een kwestie van beheersing, van normen en waarden, dingen die met het zoeklicht op de recente discussies omtrent de vrijheid van meningsuiting verloren lijken te zijn gegaan. Een opkomende democratische regeringsvorm heeft de beste kans van slagen in een constitutioneel liberale staat, helaas leidt een te ver doorschietende democratisering tot de vernietiging van vaak eeuwenoude instituties die – juist omdat ze tot op zekere hoogte afgeschermd zijn van de politiek – de balans tussen ‘de wil van het volk’ en het politieke korte termijn denken dat hierdoor wordt opgeroepen en de beleidsvorming op de lange termijn, ook als deze aanvankelijk gepaard gaat met minder populaire beslissingen, in evenwicht hebben weten te houden. De industriële revolutie en de opkomst van het kapitalisme voegde aan de elite klasse van Britse landadel die aan de bakermat stond van de vrijheid een – niet per definitie aristocratisch op grond van geboorte – nieuwe groep wel gestelden toe. Deze elite werd opgevoed en onderwezen met een grote nadruk op besef van normen en waarden. De Britse ‘gentry’ stond model voor een bredere middenklasse die overal in het democratiserende Europa een voet aan de grond kreeg. Van een ‘gentleman’ werd verwacht dat hij zich een deel van zijn werkzaam leven belangeloos inzette voor openbare taken die het publieke belang dienden. En natuurlijk: er waren ook nietsnutten die zich niks gelegen lieten aan het publieke belang en er meer op gericht waren om hun eigen zakken te vullen, maar dat soort gedragingen is niet uitsluitend voorbehouden aan de elite. De steeds verder voortschrijdende democratisering heeft er toe geleid dat de elite en daarmee verband houdende instituties steeds meer onder vuur kwamen te liggen. Het volk en diens vertegenwoordigers heeft de elite zolang tegen de schenen geschopt dat zij dankbaar afstand hebben gedaan van hun verantwoordelijkheden, waarmee de toon werd gezet voor de aftakeling van normen en waarden. Bij een gezaghebbende, leidende positie hoort een voorbeeld functie, anders doet dit onherroepelijk afbreuk aan de legitimiteit van een dergelijke positie. Dat is wel even anders dan de sterk door de linkse kerk beïnvloede media in bijvoorbeedl Nederland propageert. Wereldwijd gezien neemt met het ten behoeve van de gewenste beeldvorming niet zo nauw, neem bijvoorbeeld de film “Titanic”… deze wil ons doen geloven dat de voorkruipende elite slechts door met pistolen gewapende matrozen er van weerhouden kon worden om de (te) weinige reddingssloepen voor zichzelf op te eisen. De feiten spreken echter een ander verhaal. Van de eerste en tweede klas passagiers werd ruim 90% van de vrouwen en kinderen gered, terwijl hetzelfde percentage van de mannen uit die klasse verdronk. De mannen in die klasse vertegenwoordigden praktisch de 400 van Forbes van hun tijd. Benjamin Guggenheim deed aan de rouw waaraan hij zijn plaats afstond het verzoek om een bericht naar zijn huis te brengen: ‘zeg tegen mijn vrouw dat ik het spel tot het einde eerlijk heb gespeeld, geen vrouw zal op dit schip moeten achterblijven omdat Ben Guggenheim een lafaard was’. Een uitspraak die de legitimiteit van zijn positie in de samenleving zelfs na zijn dood ondersteund, een dergelijke legitimiteit ontbreekt steeds meer in het gros van onze moderne westerse democratieën, en de laatsten die daar verandering in kunnen brengen maar er wel steeds handiger misbruik van weten te maken zijn populistische iconen zoals Geert Wilders.