‘Erg blij’, zijn ze bij de Algemene Onderwijsbond (AOb). Nadat vorige week bekend werd dat de bezuinigingen op passend onderwijs geschrapt worden, is nu ook het experiment rond prestatiebeloning voor docenten van tafel.

Lees het gehele artikel.

Een groep Vlissingse ouders wil een nieuwe basisschool oprichten die is gebaseerd op het concept ‘boeiend onderwijs’, met een christelijke grondslag. Waarom nou, die christelijke grondslag, vraag ik me dan af. Maar goed, het initiatief is mooi.

Het is alleen jammer dat het nodig is. Het illustreert niets meer of minder hoe triest het in feite is gesteld met ons huidige onderwijs.

Lees het gehele verhaal in de PZC.

‘Het gaat om de interactie tussen studenten en docenten. De rest is bijzaak.’ Zo vat een van de deelnemers aan  De kwaliteitsenquête hbo het kort en krachtig samen, als gevraagd wordt hoe het niveau omhoog kan.

Deze docent heeft helemaal gelijk. Het HBO is de sector bij uitstek die model kan staan voor het verschijnsel dat de essentie van een activiteit over de rand wordt geduwd door formalisering, overdadige bureaucratie, een perverse financieringssystematiek en grenzeloze verantwoordingsdrang.

Dit in combinatie met een ontstane angstcultuur maakt dat we ons nu alleen nog maar druk maken om de nu actuele ‘genadezesjes’. Ik maak me juist boos om bewindslieden die roepen dat we van die zesjescultuur af moeten. Ze werken het nota bene zelf in de hand.

Dat begon al bij Deetman die schaalgrootte propageerde als hét middel om de effeciciëntie te vergroten. Een van de bij-effecten is dat nog maar 20 % van het budget beschikbaar is voor onderwijs. Hoezo, de essentie over de rand geduwd…?

Lees het verslag van de Algemene Onderwijsbond: Kwaliteitsenquête hbo: Bureaucratie groeit, werkdruk neemt toe, genadezesjes komen voor.

Patatverbod rond scholen Amsterdam

AMSTERDAM -  De PvdA wil tot twee uur ‘s middags een patatverbod rond middelbare scholen in Amsterdam. De fractie stelt voor om overeenkomsten te sluiten met ondernemers die vette happen aan leerlingen verkopen.

Is het de PvdA nu te doen om de gezondheid van de kinderen of is hun voorstel bedoeld om te voorkomen dat schoolkantines in de financiële problemen komen…? Als dat laatste het geval is kunnen ze schoolkantines toch beter toestaan om frieten, Kapsalons, döner kebab en zo te verkopen. De vetzucht is toch niet meer te stoppen. Of… is misschien is een frietpas een idee?

Lees het artikel in De Telegraaf

Tijdens een college over organisatiecultuur legde ik als docent de focus nadrukkelijk op centrale organisatiewaarden, op betekenisvol organiseren. Uiteraard kwamen we toen ook te spreken over waarden en normen en het fenomeen van reïficatie, waarbij normen leidend zijn geworden en de oorspronkelijke waarden uit het zicht verdwenen zijn.

Voorbeelden hiervan binnen de onderwijspraktijk zijn er te over. Bijvoorbeeld een student die te laat komt, wijzen op de afspraak: zo laat beginnen we, je kunt nu gaan en volgende week graag op tijd komen. Als docent kun je die student natuurlijk ook direct aanspreken op zijn/haar gedrag en hem/haar confronteren met het feit dat er een onderwijsproces verstoord wordt.

Herkent u in dit verband het volgende voorbeeld? De docent zegt tegen het einde van de les “Tot slot het volgende…”; tegelijkertijd pakt iedereen zijn tas en jas en maakt aanstalten te vertrekken. Menig docent ondergaat deze routine gelaten en beklaagt zich over dit gedrag in de docentenkamer. Collega’s herkennen dit en gaan vervolgens over tot collectief zelfbeklag. Docenten en studenten zijn in een vicieuze cirkel beland.

Over hoe het zo allemaal gekomen is kan veel gezegd worden. Onderwijsvernieuwing wordt vaak als oorzaak genoemd: onderwijsvernieling in plaats van –vernieuwing. Ook de regelzucht vanuit de overheid, accreditaties, enzovoorts hebben ongetwijfeld zo hun reïficerende sporen nagelaten. Toch getuigt het van grote en depressief makende gemakzucht een en ander dan toch maar te accepteren en te vervallen in dat collectieve zelfbeklag. Wat in dit verband vergeten wordt is dat er wel degelijk als individuele docent, en zeker als docententeam, veel moois te doen valt.

Probeer op de eerste plaats eens af te stappen van onderwijsvermoordende toetsingscriteria. Studenten moeten in groepjes bijvoorbeeld een notitie over een bepaald onderwerp schrijven. Die opdracht wordt dan vervolgens voorzien van 24 deelopdrachtjes, die zeker beschreven moeten worden. Want dat zijn onderdelen die echt belangrijk zijn volgens de docent! Studenten beginnen dan om die 24 items te verdelen. Binnen een groepje van 4 is dat gemakkelijk: ieder 6 onderwerpen. De samenwerking eindigt bij taakverdeling en de vervreemding is al bijna een feit.

De percepties van student en docent staan haaks op elkaar. De notities zijn vervolgens niet van zinvolle feedback te voorzien, omdat de samenhang er niet is, elke student slechts een gedeelte van de opdracht heeft gemaakt, ze van elkaar niet weten wat ze precies gedaan hebben, enzovoorts. Kortom, het resultaat is hetzelfde als bij het vorige voorbeeld: collectief zelfbeklag onder docenten en weer minder gemotiveerde studenten.

Een ander voorbeeld: het portfolio! Op zich een prachtig middel, maar de wijze waarop het wordt gebruikt binnen het onderwijs verkracht in veel gevallen de betekenis ervan. Er worden te veel richtinggevende eisen gesteld, waardoor het bijna vanzelf een dood instrument wordt, dat plichtmatig wordt gehanteerd. Bovendien is er vaak ook nog een studiepunt aan gekoppeld.

Studenten vroegen mij tijdens die zelfde les over organisatiecultuur hoeveel artikelen er in het portfolio moesten komen. En of ze bij elk artikel iets moesten toevoegen, een eigen commentaar of zoiets? En uit hoeveel kantjes dat commentaar dan moest bestaan. Ik heb ze uitgelegd dat er zinvolle en zinloze portfolio’s bestaan en dat ze zelf mochten kiezen of ze een zinvol of zinloos portfolio wilden inleveren. Ik stelde één eis: ze moesten op hun portfolio wel duidelijk vermelden of het een zinvol of zinloos portfolio betrof. De zinvolle portfolio’s zou ik voorzien van mijn feedback, de zinloze natuurlijk niet.

Tijdens die zelfde les raadde ik de studenten een artikel aan dat ik op internet had gelezen. Leuk voor in jullie portfolio zei ik nog, bovendien zeker 16 A4-tjes, maakt je portfolio lekker dik. Enigszins ironisch bedoeld legde ik er nog een schepje bovenop door de studenten die er voor zouden kiezen een zinloos portfolio in te leveren dat artikel wel uit te draaien, natuurlijk niet te lezen, maar van de A4-tjes proppen te maken en die dan in een vuilniszak in te leveren. We noemden dit het propfolio. Ik heb na afloop van die module niet één propfolio ontvangen.

Met dit laatste voorbeeld wil ik aantonen dat studenten niet per definitie betekenisloos aan het studeren zijn, maar dat ze wanneer ze adequaat worden uitgedaagd ze zich juist heel graag voor 100% inzetten. Als docent moeten we vooral proberen die vicieuze cirkel te doorbreken door a. echt uitdagende opdrachten te geven, b. studenten aan te spreken als voor hun eigen studie verantwoordelijke volwassen mensen en c. als docent in egoland durven treden.

Het voorbeeld van de studenten die al aanstalten maken te vertrekken als de docent begint met “Tot slot…” moet een vervolg krijgen in de klas en niet in de docentenkamer. De docent zal de studenten moeten aanspreken op hun gedrag. Dat gedrag is onfatsoenlijk en dat pik ik niet. Gegarandeerd dat studenten zo’n opstelling van de docent meer waarderen en zeker beter begrijpen, dan de opstelling van de docent die dit gedrag gelaten ondergaat.

Columbian Blacktail’s zijn kippen die heerlijke eieren leggen. Die eieren zijn heerlijk omdat de Blacktail’s, althans volgens de verpakking, op uiterst diervriendelijke wijze in kleine groepen worden gehouden bij een traditionele boerenfamilie. Elke dag krijgen ze nog een extra portie tarwe, dat nog op authentieke wijze met de hand wordt gestrooid. Ook hebben de kippen dagelijks de mogelijkheid om vrij binnen en buiten te kunnen scharrelen naar hun natuurlijke behoefte. Als het te warm is zijn er schaduwrijke plekjes, waar ze verkoeling kunnen zoeken. Mensen, dat is mooi. Dat is hartstikke mooi!

Waar heb je dat nu nog? Kippen die vrij kunnen scharrelen naar hun natuurlijke behoefte? Dat is toch eigenlijk te gek voor woorden. De eieren van deze Columbian Blacktail’s zijn dan ook heerlijk. Zei Joop den Uyl niet ooit eens ‘Als het maar goed gedaan wordt!?’ Deze eieren zijn trouwens een uitzondering in de schappen van uw supermarkt. De meeste eieren komen uit legbatterijen, waar kippen amper de ruimte hebben om normaal adem te halen. Dat is tegenwoordige normaal!

De andijvie, de sla in vele soorten, de spinazie, de bloemkool, kortom, bijna alles is voorverpakt. Schoongemaakt en wel, alleen nog even de kook erover heen en eten maar. Bij ons thuis noemen we dit soort groenten weinig geëmancipeerd ‘luie wijven groenten’. Waar blijft de geloofwaardigheid van de supermarkt? Enerzijds puur natuur producten aanprijzen en anderzijds voorverpakte, voorgekookte en kant-en-klaar-maaltijden presenteren alsof ze verser dan vers zijn? Optimalisatie heeft een grens.

Nog niet zo lang geleden moest de bloemkool eerst een halve dag in een pan met gezouten water om de rupsen te verjagen. We hebben op een Tayloriaanse wijze processen van groei en bloei ge-optimaliseerd. Smaken zijn verdwenen. De wasserbombe, onze Westlandse tomaat, was hier een sprekend voorbeeld van: snel en efficiënt gekweekt, maar zonder smaak. Koopt u nog wel eens boontjes bij de boer? Of eieren? Kent u nog krootjes (rode bietjes voor de niet Rotterdammers) van het eigen stukje land? Of tuinbonen, met dille ertussen verbouwd tegen luis?

We hebben smaak verkwanseld en zijn nu tegelijkertijd bezig onszelf te verkwanselen met Columbian Blacktail’s eieren. Immers, wat normaal was wordt nu ineens als bijzonder gepresenteerd. Marketeers zijn de meest creatieve mensen die er zijn. Consumenten de meest domme. De wereld op zijn kop. We kunnen nu nog wel bloemkool van andijvie onderscheiden, maar weten niet meer hoe bloemkool eigenlijk hoort te proeven. Processen om bloemkool te kweken hebben we zover ge-optimaliseerd dat er een grijze smaak is ontstaan, geleidelijk aan, waardoor we het niet in de gaten hadden. Maar toch!

Op dezelfde manier gaat het met processen waarvan wij geen consument maar (mede) producent van zijn. Voelt u zich een Columbian Blacktail, die dagelijks nog op een authentieke manier wordt bijgevoerd met natuurlijke tarwe? Ik ben docent, maar voel me geregeld een batterijkip, die gedwongen wordt eieren van een bepaalde grootte en vorm te leggen. Andere beroepsgroepen hebben met hetzelfde fenomeen te maken. Werkers in de verslavingszorg, in de hulpverlening, enzovoorts. Allemaal worden ze gedwongen een identiek ei te leggen.

Zowel op het werk als in de privé-sfeer doe ik er alles aan mijn eigen ei een authentiek ei te laten zijn en wacht niet af of die boer uit die traditionele boerenfamilie wat tarwe komt strooien. De eieren in zo’n Columbian Blacktail doosje zijn qua grootte trouwens allemaal verschillend, qua kleur tijdens het bakken of toevoegen aan het pannekoekbeslag trouwens ook. Elk ei heeft echter wel iets gemeenschappelijks met elk ander ei: ze smaken allemaal naar ei!

In de privé-sfeer verbouw ik mijn eigen tuinbonen, mijn eigen spekstokslabonen, mijn eigen krootjes en bosuitjes en bak ik mijn eigen brood met authentiek molenmix. (Dit laatste totdat Unilever ook deze markt tot zich neemt.) Op het werk zoek ik continu naar ruimten binnen de organisatiekaders om mijn eigen ei mijn eigen kleur en smaak te geven. Het is dan leuk en mooi om te zien dat iets van mijn eigen inbreng is terug te zien in ‘mijn’ output. Bijvoorbeeld een authentieke scriptie, geschreven door een authentieke student. Prachtig toch? Mooi!

Ter illustratie: ik nam enige tijd geleden deel aan een jury voor een scriptieprijs. Elke juryberaadslaging kwam hetzelfde thema naar voren. Alle scripties waren goed verzorgd, zowel qua inhoud als vormgeving, maar er was niet een leuke scriptie bij. Niet één, waarvan je plezier beleefde bij het lezen. Ook studenten zijn als kippen, zeker geen Columbian Blacktails, die allemaal gestandaardiseerd gevoerd worden: elk ei lijkt op elk ander ei. Langzamerhand zien we er zelfs geen ei meer in.

De moraal van dit verhaal: streef ernaar als een Columbian Blacktail door het leven te gaan. Pik het niet langer en zoek je eigen ruimte. Het is Chicken Run of ‘luie wijven onderwijs’.

Actueel voorbeeld van doelen en middelen door elkaar halen. Oftewel, de essentie van onderwijs over de rand duwen en nog meer zinloze regelzucht creëren.

Zijlstra is blij met de prestatiedoelen die Fontys bekend heeft gemaakt: propedeusstudenten hebben minimaal 20 uur les in de week, 80 % van de docenten heeft een mastergraad, elke docent moet minimaal een 7 scoren bij zijn studenten, en de propedeuse moet in één jaar worden behaald. Als Fontys deze doelen niet haalt heeft dat gevolgen voor de bekostiging.

Zie de Fontys Kwaliteitsagenda op hun website.

Onderwijs is het mooiste vak dat er bestaat. Wat wil een mens nog meer dan jonge mensen helpen bij hun ontwikkeling? Daar gaat toch niets boven. Nieuwe inzichten (…) of motieven die mij boven de pet gaan lijken hier telkens een stokje voor te steken. Onderwijs moet net als alles tegenwoordig meetbaar zijn. Ik ben gemeten, dus ik besta. Snappen en begrijpen zijn lastige begrippen. Zeker lastig om objectief te meten. Want hoe leg je als docent nu uit dat die ene student wel is geslaagd en die andere juist niet. Veel te subjectief, die beoordeling. Wat nu? 

Daar is het volgende op gevonden: we meten alleen nog dat wat echt meetbaar is en sluiten elke vorm van subjectiviteit uit. Briljant!!! We ontwerpen mc-toetsen die meetbaar zijn. Dus geen geneuzel met open vragen en zo, nee, gewoon 40 mc-vragen. Van zoeken naar wat die student nu wel of niet begrepen heeft zijn we in één keer verlost. De toets is meetbaar en daar gaan we goede sier mee maken. We zijn ons er niet meer van bewust, lijkt het, dat we op deze manier slechts een heel klein stukje toetsen, een onmogelijk klein en irrelevant stukje ook nog eens. In feite gaan we voorbij aan de essentie van onderwijs en dat is dat studenten zaken begrijpen, uit kunnen leggen, over analytisch vermogen gaan beschikken, verbanden zien, enzovoorts. En we toetsen op slechts een eerste stapje in het leerproces en dat is reproductie van de stof. Het vergeten is begonnen. Is dit niet ontzettend triest?

Een klein betoogje aan de hand van een paar boeken in mijn boekenkast. ‘Put first things first’ lijkt in de verdrukking.

Op mijn vakgebied, strategisch HRM ben ik hartstikke ‘bij’ zoals dat heet. En naast de typische jaren ’60 en ’70 boeken – zoals Ik ben ok, jij bent ok van Thomas A. Harris over Transactionele analyse, Groepsdynamica van Remmerswaal, Zen en de kunst van het motoronderhoud van Pirsig over kwaliteit – staan er tal van actuele boeken in mijn boekenkast. Maar bijvoorbeeld ook The 7 habits van Covey.

Met name Covey’s habit ‘Put first things first’ staat tegenwoordig erg onder druk. Jonge mensen interpreteren deze habit als een vorm van timemanagement. Leuke titel daarvoor, zie je ze denken. Fout. Deze habit slaat op de vraag wat nu echt belangrijk is in het leven. En echt belangrijk voor Covey – en voor mij – zijn mensen en hun relaties. Mensen en hun relaties gaan altijd voor regels en procedures, gaan altijd voor instrumentele zaken. Veel mensen vinden dit vanzelfsprekend, maar een groeiende meerderheid lijkt regels en concreet meetbare uitkomsten veel en veel belangrijker te vinden. Meten is weten en dat geeft pas houvast, is hun overtuiging. Deze overtuiging is terug te vinden in het huidige onderwijs.

Dat mijn eigen beeld over wat goed onderwijs is zo gek nog niet is – de esstentie ervan lijkt over de rand geduwd – wordt bevestigd door een ander boekje in mijn boekenkast – fors actueler dan bijvoorbeeld dat van Thomas A. Harris – namelijk Wie orde zaait zal chaos oogsten van Walter Baets. Baets laat ons zien dat onze wereld van onderzoek en onderwijs veel te veel is ingekleurd door een rationeel analytische en instrumentele kijk op de werkelijkheid. Echt leren verdwijnt hierdoor naar de achtergrond en de praktische relevantie van onderzoek holt achteruit. Zie je nou wel, denk ik dan! Baets pleit voor een meer holistische benadering naast die van de rationele analyse.

Om even bij mijn boekenkast te blijven, tot slot iets over een boekje van Andries Baart: Aandacht. Baart begint zijn boekje met een anekdote. Zijn moeder moest naar het ziekenhuis om de testen of ze in voldoende conditie was voor haar volgende chemokuur, de andere dag. Een vriendin haalde haar op en bracht haar weer thuis. Eenmaal thuis in de voortuin zakte ze in elkaar en met de grootst mogelijke moeite konden haar man en de vriendin haar binnen op de divan leggen, waar ze vrijwel direct overleed. Toen Baart’s vader de telefoon wilde pakken om de huisarts te bellen, ging deze af. Het was het ziekenhuis. Een vrolijk stem aan de andere kant: ‘Uw vrouw is in voldoende goede conditie om morgen haar chemokuur te ondergaan.’

Kortom, een schrijnend voorbeeld voorbeeld om nog maar eens te onderschrijven wat die Baets bedoelde met zijn pleidooi voor meer plek voor een holistische benadering. Hadden ze daar in het ziekenhuis nu ook eens in de poppetjes van haar ogen gekeken in plaats van alleen maar door een microscoop naar haar bloeddeeltjes, dan was hun conclusie een heel andere geweest.

Wat zeggen scholen aan het einde van hun studie tegen studenten? Juist: ‘Beste student je bent voldoende toegerust om als beginnend beroepsbeoefenaar het werkveld in te stappen. Succes ermee!’